گناباد امروز – سرویس میراث فرهنگی: پروژه علمی کاوش در ضلع غربی مسجد جامع قصبه گناباد با هدف واکاوی آثار زلزله تاریخی ۳۰۰ ساله و تعیین تکلیف وضعیت معماری این بخش از بنا، به پایان رسید. این کاوش که در زمره پروژه‌های «باستان‌شناسی نجات‌بخشی» قرار داشت، تلاشی بود برای پاسخ به ابهاماتی که در خصوص معماری مفقود این مسجد در سده‌های گذشته وجود داشت.
واکاوی یک فرضیه تاریخی؛ از تخریب تا سکونت
حمیدرضا محمودی قوژدی، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان گناباد، درباره اهمیت این پژوهش گفت: «بر اساس مستندات تاریخی، وقوع یک زمین‌لرزه سهمگین در سه قرن پیش، آسیب‌های ساختاری گسترده‌ای به بدنه مسجد جامع وارد کرده بود. فرضیه اصلی تیم پژوهشی این بود که بقایای شبستان ضلع غربی ایوان جنوبی، نه به طور کامل که احتمالا به صورت آثار مدفون در لایه‌های خاک، قابل شناسایی است.»
وی با اشاره به تفاهم‌نامه پژوهشی میان اداره میراث‌فرهنگی و دانشگاه گناباد، افزود: «با اجرای گمانه‌زنی‌های دقیق و عملیات لایه‌نگاری تحت نظارت کارشناسان خبره، لایه‌های زیرین این بخش از مسجد به‌طور کامل بررسی شد تا زوایای تاریک معماری مسجد جامع روشن شود.»
نتایج کاوش؛ وقتی تاریخ توسط مردم بازنویسی شد
نتایج این کاوش‌های میدانی که به سرپرستی مهدی دهمرده پهلوان و نظارت عالیه جواد زنگنه انجام شد، نشان می‌دهد که جای خالی شبستان غربی، فراتر از یک تخریب طبیعی است. محمودی قوژدی در تشریح این یافته علمی تصریح کرد: «تحلیل باستان‌شناسی نشان می‌دهد که در این پهنه، هیچ بقایای معماری دست‌نخورده‌ای از شبستان قدیمی وجود ندارد. داده‌های حاصل از لایه‌نگاری بیانگر آن است که ساکنان محلی در سالیان دور، بلافاصله پس از زلزله، نسبت به پاکسازی و برچیدن آوارها اقدام کرده و عملاً عرصه مسجد را برای توسعه سکونت‌گاه‌های خود هموار ساخته‌اند. به عبارت دیگر، حیات مدنی و مسکونی در این محدوده، جایگزین بقایای مسجد آسیب‌دیده شده است.»
گامی به سوی مدیریت مبتنی بر دانش
رئیس اداره میراث‌فرهنگی گناباد، اجرای این پروژه را بخشی از رویکرد جدید این اداره برای «مدیریت مبتنی بر دانش» دانست و خاطرنشان کرد: «این همکاری مشترک با مراکز دانشگاهی نشان داد که بدون پژوهش‌های میدانی، بسیاری از روایت‌های تاریخی در حد حدس و گمان باقی می‌مانند. شفاف‌سازی تاریخ معماری این مسجد، نه تنها ابهامات پژوهشگران را برطرف کرد، بلکه مسیر ما را برای حفاظت علمی از سایر پهنه‌های تاریخی قصبه گناباد روشن‌تر ساخت.»
این گزارش تأکید دارد که اگرچه شبستان غربی در زیر خاک یافت نشد، اما این «پژوهش منفی» (یافتن شواهدی دال بر پاکسازی توسط ساکنان)، خود سندی ارزشمند از شیوه برخورد جوامع محلی با بلایای طبیعی در اعصار گذشته است.
