گناباد امروز – سرویس فرهنگ و گردشگری: در حالی که حفاظت از بناهای تاریخی به عنوان شناسنامه هویتی هر منطقه شناخته می‌شود، وضعیت «حوض‌انبارهای» قدیمی گناباد که یادگار هنر معماری و مدیریت منابع آب گذشتگان است، با بی‌مهری و تهدید تخریب مواجه شده است.
محمد دهقان، پژوهشگر برجسته فرهنگ عامه، در یادداشتی با تأکید بر لزوم نگاه جدی‌تر به این سازه‌های ارزشمند، نسبت به سرنوشت این بناهای تاریخی ابراز نگرانی کرد.
معماری شگفت‌انگیز در دل زمین
دهقان در توصیف این سازه‌ها که از ساروج و با مهارت استادکاران پیشین بنا شده‌اند، می‌گوید: «این بناها تنها محل ذخیره آب نبودند، بلکه شاهکارهای مهندسی با حدود ۲۰ پله و معماری منحصر‌به‌فرد بودند که نشان‌دهنده دانش عمیق بومیان منطقه در مواجهه با خشکسالی و اقلیم کویری است. هر پله و هر طاقِ این حوض‌انبارها، بخشی از هویت معماری منطقه را در خود جای داده که امروزه به دست فراموشی سپرده شده است.»
میراثی که به حاشیه رفته است
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به اینکه این سازه‌ها سال‌هاست مغفول مانده‌اند، وضعیت فعلی آن‌ها را «در مسیر تخریب» توصیف کرد. به گفته دهقان، حوض‌انبارهایی که روزگاری نبض حیات مردم این دیار بودند، اکنون نیازمند توجه ویژه و مرمت‌های اصولی هستند تا از خطر نابودی کامل نجات یابند.
فرصتی برای احیا و گردشگری
پرسش محوری مطرح شده توسط دهقان، ناظر بر احیای ظرفیت این بناهاست. او با نگاهی امیدوارانه پیشنهاد می‌کند: «آیا نمی‌توان با حفظ اصالت بنا و بهره‌گیری از دانش روز، این یادگارهای ارزشمند را نه تنها مرمت کرد، بلکه به چرخه زندگی بازگرداند و حتی از آن‌ها به عنوان ظرفیت‌های گردشگری پایدار در منطقه استفاده کرد؟»
این پژوهشگر در پایان یادداشت خود با لحنی هشدارآمیز تأکید کرده است: «شاید هنوز دیر نشده باشد؛ پیش از آنکه آخرین نشانه‌های هنر استادکاران گذشته نیز از میان برود، باید برای حفظ این میراث گرانبها اقدامی عاجل صورت گیرد.»
«گناباد امروز» آماده است تا نظرات مسئولان میراث فرهنگی و کارشناسان عمران را در خصوص طرح‌ها و برنامه‌های احتمالی برای احیای این حوض‌انبارها منعکس نماید.
نویسنده: محمد دهقان | پژوهشگر فرهنگ عامه
