سفالگری در گناباد فقط یک هنر دستی برای ساخت ظروف و اشیای تزئینی نیست؛ بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این منطقه است که نسلهای مختلف با آن زندگی کردهاند. در میان نقاطی که نامشان با این هنر گره خورده، مند گناباد جایگاه ویژهای دارد؛ منطقهای که سفال در آن نه یک فعالیت تازه و تفننی، بلکه بخشی از میراث و فرهنگ بومی به شمار میرود.
اکنون خبر آغاز دورههای تخصصی آموزش چرخکاری سفال در خانه صنایعدستی «مند» بار دیگر توجهها را به این هنر قدیمی جلب کرده است؛ دورهای که میتواند تنها یک کلاس آموزشی نباشد، بلکه فرصتی برای انتقال دانش استادکاران به نسل جدید، ارتقای کیفیت محصولات، حفظ هویت سفالگری مند و در نهایت ایجاد مسیرهای تازه برای اشتغال و درآمد هنرمندان گنابادی باشد.
برگزاری این دورهها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که صنایعدستی دیگر صرفاً به عنوان میراثی برای نگهداری در موزهها دیده نمیشود؛ بلکه در بسیاری از مناطق کشور به یکی از ابزارهای مهم توسعه گردشگری، اشتغال محلی، توانمندسازی زنان و جوانان و رونق اقتصاد روستایی تبدیل شده است.
مند؛ نامی که با سفال گناباد شناخته میشود
وقتی صحبت از سفال گناباد میشود، نام مند یکی از نخستین نامهایی است که به ذهن میرسد.
مند از مناطق شناختهشده شهرستان گناباد است که هنر سفالگری در آن سابقهای طولانی دارد. این هنر طی سالها و نسلهای مختلف از استادکاران به شاگردان منتقل شده و بخشی از مهارتهای آن همچنان در میان هنرمندان منطقه زنده است.
ویژگی مهم سفالگری مند در این است که هنر سفال در این منطقه با زندگی روزمره مردم ارتباط داشته است. سفال صرفاً برای تزئین تولید نمیشده؛ بلکه ظروف و ابزارهای سفالی در گذشته بخشی از وسایل مورد استفاده خانوادهها بودهاند.
همین پیوند میان هنر، زندگی و نیازهای روزمره باعث شده سفالگری مند تنها یک رشته صنایعدستی نباشد، بلکه بخشی از فرهنگ مادی منطقه محسوب شود.
امروز اگر قرار باشد این میراث حفظ شود، صرفاً نگهداری چند ظرف قدیمی یا برگزاری نمایشگاه کافی نیست. آنچه میتواند سفال مند را زنده نگه دارد، ادامه تولید، آموزش استادکاران جدید، ایجاد بازار و حضور این هنر در زندگی اقتصادی نسل امروز است.
چرا آموزش چرخکاری سفال اهمیت دارد؟
ساخت سفال شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد؛ خاک شکل میگیرد، روی چرخ قرار میگیرد و دست هنرمند به آن فرم میدهد.
اما پشت همین حرکت ساده، سالها تجربه و مهارت وجود دارد.هنرمند سفالگر باید بتواند میزان رطوبت و آمادهسازی گل را تشخیص دهد، فشار دست را کنترل کند، ضخامت دیواره ظرف را تنظیم کند و در هنگام چرخکاری فرم مورد نظر را ایجاد کند.کوچکترین اشتباه میتواند باعث شود ظرف هنگام شکلدهی یا پخت ترک بخورد یا فرم مطلوب خود را از دست بدهد.به همین دلیل، چرخکاری سفال یکی از مهارتهای تخصصی این رشته است و آموزش اصولی آن میتواند کیفیت تولیدات را به شکل محسوسی افزایش دهد.
دورههای آموزشی که در خانه صنایعدستی مند آغاز شدهاند، از این منظر اهمیت دارند که به جای آنکه دانش سفالگری تنها به شکل شفاهی و تجربی منتقل شود، امکان آموزش منظمتر و تخصصیتر مهارتها فراهم میشود.
این موضوع بهخصوص برای جوانانی که علاقهمند به ورود به حوزه صنایعدستی هستند اهمیت دارد.
اگر یک جوان بتواند از مرحله آموزش تا تولید حرفهای، بازاریابی و فروش را طی کند، سفالگری میتواند برای او از یک هنر سنتی به یک شغل واقعی و پایدار تبدیل شود.
سفالگری؛ میراثی که اگر تولید نشود، کمکم از بین میرود
یکی از چالشهای مهم بسیاری از هنرهای سنتی این است که با تغییر سبک زندگی، بازار محصولات سنتی کاهش پیدا میکند.
در گذشته بسیاری از خانوادهها از ظروف سفالی برای نگهداری مواد غذایی، آب و سایر نیازهای روزمره استفاده میکردند. با ورود ظروف فلزی، پلاستیکی، شیشهای و محصولات صنعتی، بخشی از کاربرد سنتی سفال از بین رفت.
اما این به معنای پایان سفالگری نیست.
در سالهای اخیر، علاقه به محصولات دستساز، طبیعی، بومی و دارای هویت فرهنگی دوباره افزایش یافته است.
امروزه یک ظرف سفالی دستساز میتواند علاوه بر کاربرد، یک محصول هنری و فرهنگی باشد. گردشگری نیز فرصت تازهای برای این هنر ایجاد کرده است.
گردشگری که به گناباد سفر میکند، فقط به دنبال دیدن یک اثر تاریخی نیست؛ او میتواند بخشی از تجربه سفر خود را با خرید یک محصول بومی کامل کند.
در چنین شرایطی، یک کاسه، بشقاب، کوزه یا ظرف سفالی که در مند ساخته شده، میتواند برای گردشگر چیزی بیشتر از یک کالا باشد؛ یادگاری از سفر به گناباد و بخشی از فرهنگ منطقه.
از خاک تا محصول نهایی؛ سفال میتواند یک زنجیره اقتصادی ایجاد کند
اهمیت اقتصادی سفالگری زمانی بهتر دیده میشود که آن را تنها در قالب «ساخت یک ظرف» نگاه نکنیم.
تولید یک محصول سفالی میتواند مجموعهای از فعالیتها را درگیر کند؛ از تأمین و آمادهسازی مواد اولیه گرفته تا طراحی، شکلدهی، خشککردن، پخت، لعابکاری، بستهبندی، بازاریابی و فروش.
هرچه بازار این محصولات بزرگتر شود، افراد بیشتری میتوانند در این زنجیره اقتصادی فعالیت کنند.
از طرف دیگر، سفالگری قابلیت بالایی برای پیوند با سایر بخشهای گردشگری دارد.
یک گردشگر میتواند از یک اثر تاریخی بازدید کند، در یک اقامتگاه بومگردی اقامت داشته باشد، غذای محلی بخورد و در پایان سفر یک محصول سفالی مند را به عنوان سوغات خریداری کند.
در چنین مدلی، پول گردشگر فقط در یک بخش هزینه نمیشود؛ بلکه میان چندین کسبوکار محلی توزیع میشود.
این همان چیزی است که میتواند گردشگری را از یک فعالیت صرفاً فرهنگی به یک موتور اقتصادی برای منطقه تبدیل کند.
مند میتواند به مقصد گردشگری صنایعدستی تبدیل شود
یکی از ظرفیتهایی که هنوز میتوان بیشتر روی آن کار کرد، تبدیل «مند» به یکی از مقاصد گردشگری صنایعدستی گناباد است.
تصور کنید گردشگر به جای اینکه فقط محصول سفالی را از یک فروشگاه خریداری کند، وارد یک کارگاه شود و مراحل تولید را از نزدیک ببیند؛ گل را لمس کند، چرخ سفالگری را مشاهده کند و ببیند یک توده خاک چگونه در دستان هنرمند به یک ظرف تبدیل میشود.
حتی میتوان در آینده امکان تجربه سفالگری را برای گردشگران فراهم کرد.
این نوع گردشگری که در بسیاری از نقاط جهان با عنوان گردشگری تجربهمحور شناخته میشود، میتواند جذابیت بیشتری برای خانوادهها، دانشآموزان، دانشجویان و گردشگران فرهنگی داشته باشد.در چنین شرایطی، خود فرآیند تولید سفال تبدیل به جاذبه گردشگری میشود.یعنی گردشگر فقط محصول نهایی را نمیبیند؛ داستان پشت محصول را نیز تجربه میکند.
اهمیت آموزش نسل جوان؛ سفال مند بدون استادکاران آینده ماندگار نمیشود
یکی از مهمترین دلایل برگزاری دورههای تخصصی در مند، موضوع انتقال مهارت به نسل جدید است.هر هنر سنتی زمانی زنده میماند که نسل بعدی بتواند آن را ادامه دهد.
اگر استادکاران قدیمی وجود داشته باشند اما جوانان علاقهمند و آموزشدیده وارد این عرصه نشوند، با گذشت زمان بخشی از مهارتها از بین خواهد رفت.
در سفالگری، بسیاری از ظرافتها فقط از طریق تجربه و تمرین به دست میآیند. به همین دلیل، ارتباط میان استادکاران باتجربه و هنرجویان جوان اهمیت فراوانی دارد.
برگزاری دورههای تخصصی میتواند این ارتباط را تقویت کند و فرصتی فراهم آورد تا دانش و تجربهای که طی سالها در میان هنرمندان شکل گرفته، به نسل تازه منتقل شود.
از سوی دیگر، حضور جوانان میتواند به سفالگری سنتی کمک کند تا با طراحیهای جدید، کاربردهای تازه و شیوههای نوین بازاریابی وارد بازار امروز شود.
سفال سنتی و بازار مدرن؛ یک فرصت مهم پیش روی هنرمندان مند
یکی از مهمترین مسائل صنایعدستی، فاصله میان تولید سنتی و بازار امروز است.محصولی که برای بازار امروز تولید میشود باید علاوه بر اصالت، طراحی مناسب، کیفیت بالا، بستهبندی قابل قبول و امکان ارسال داشته باشد.در اینجا آموزش تنها به مهارت ساخت سفال محدود نمیشود.هنرمند امروز باید بداند مشتری چه میخواهد.
برای مثال، در کنار ظروف سنتی میتوان محصولاتی تولید کرد که برای خانههای امروزی مناسب باشند؛ مانند ظروف پذیرایی، گلدان، ماگ، بشقابهای تزئینی، ظروف دکوراتیو و محصولات کوچکتر که حمل آنها برای گردشگران آسانتر است.
همچنین فروش اینترنتی میتواند بازار سفال مند را از محدوده گناباد خارج کند.اگر محصولی با نام و هویت مشخص «سفال مند گناباد» عرضه شود، خریدار در تهران، مشهد، اصفهان یا حتی خارج از کشور نیز میتواند آن را سفارش دهد.در چنین شرایطی، هنر محلی دیگر محدود به بازار محلی نخواهد بود.
برند «سفال مند»؛ فرصتی که میتواند جدیتر دنبال شود
یکی از موضوعاتی که میتواند در آینده مورد توجه مسئولان و هنرمندان قرار گیرد، برندسازی سفال مند است.
داشتن یک نام مشخص، نشان تجاری، بستهبندی یکسان و داستان مشخص درباره پیشینه سفال مند میتواند ارزش اقتصادی محصولات را افزایش دهد.
وقتی گردشگر محصولی را با عنوان مشخص «سفال مند گناباد» خریداری میکند، در واقع یک هویت فرهنگی را با خود به شهر دیگری میبرد.
این مسئله میتواند به معرفی گناباد نیز کمک کند.
همانطور که برخی شهرها با صنایعدستی خاص خود شناخته میشوند، سفال مند نیز میتواند به یکی از نشانههای فرهنگی و اقتصادی گناباد تبدیل شود.البته تحقق چنین هدفی نیازمند همکاری هنرمندان، میراث فرهنگی، بخش خصوصی و فعالان حوزه گردشگری است.
سفالگری و اشتغال زنان و جوانان
صنایعدستی از جمله حوزههایی است که میتواند امکان فعالیت اقتصادی برای گروههایی فراهم کند که ورود آنها به بازار کار سنتی دشوارتر است.
سفالگری، در صورت ایجاد زیرساخت مناسب، میتواند زمینهای برای فعالیت زنان و جوانان در بخشهای مختلف از جمله تولید، طراحی، تزئین، بستهبندی، فروش و بازاریابی فراهم کند.
بهخصوص فروش اینترنتی این امکان را ایجاد کرده که هنرمند الزاماً برای فروش محصول خود به حضور فیزیکی در بازارهای بزرگ نیاز نداشته باشد.
یک کارگاه کوچک در مند میتواند با استفاده از شبکههای اجتماعی و فروشگاه اینترنتی، مشتریانی در نقاط مختلف کشور پیدا کند.
بنابراین توسعه صنایعدستی میتواند به درآمد خانوار و ماندگاری جمعیت در منطقه نیز کمک کند.
سفالگری؛ فرصتی برای معرفی فرهنگ گناباد به گردشگران
گناباد به دلیل برخورداری از آثار تاریخی و فرهنگی متعدد، ظرفیت قابل توجهی برای گردشگری دارد.اما گردشگری زمانی میتواند بیشترین اثر اقتصادی را ایجاد کند که گردشگر بتواند با فرهنگ مردم منطقه ارتباط برقرار کند.سفال یکی از بهترین ابزارها برای این ارتباط است.یک محصول سفالی میتواند بخشی از داستان گناباد را با خود منتقل کند؛ داستان خاک، آب، دستهای هنرمند، معماری، زندگی روستایی و سنتهایی که طی نسلها ادامه پیدا کردهاند.به همین دلیل، حمایت از سفالگری را نباید صرفاً حمایت از یک رشته صنایعدستی دانست.حمایت از سفال مند در واقع حمایت از بخشی از هویت فرهنگی گناباد است.
خانه صنایعدستی مند؛ فرصتی برای احیای یک میراث
آغاز دورههای تخصصی چرخکاری در خانه صنایعدستی مند میتواند نقطه شروعی برای فعالیتهای گستردهتر باشد.
اگر این مرکز در کنار آموزش، به محلی برای نمایش، تولید، فروش، معرفی و تجربه سفالگری تبدیل شود، نقش آن بسیار فراتر از یک مرکز آموزشی خواهد بود.
میتوان در این فضا نمایشگاهی دائمی از سفالهای قدیمی و جدید ایجاد کرد، مراحل تولید را به گردشگران نشان داد، محصولات هنرمندان را عرضه کرد و حتی کارگاههای کوتاهمدت برای علاقهمندان برگزار کرد.
در این صورت، خانه صنایعدستی مند میتواند به یک حلقه اتصال میان میراث فرهنگی، آموزش، گردشگری و اقتصاد محلی تبدیل شود.
آینده سفال مند؛ از حفظ میراث تا ساختن بازار جدید
امروز مهمترین سؤال درباره سفال مند فقط این نیست که چگونه این هنر را حفظ کنیم.
سؤال مهمتر این است که چگونه میتوانیم آن را به یک هنر زنده، پویا و اقتصادی تبدیل کنیم؟
پاسخ این پرسش را باید در چند مسیر همزمان جستوجو کرد: آموزش نسل جدید، حمایت از استادکاران، ارتقای کیفیت تولید، طراحی محصولات متناسب با بازار امروز، ایجاد برند، فروش اینترنتی، حضور در نمایشگاهها و پیوند جدیتر با صنعت گردشگری.
اگر این حلقهها در کنار یکدیگر قرار گیرند، سفالگری میتواند از یک هنر سنتی که صرفاً برای حفظ میراث فرهنگی به آن توجه میشود، به یک فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل شود.
در این میان، مند میتواند قلب سفالگری گناباد باقی بماند؛ اما برای ماندگاری این هنر، چرخ سفالگری باید همچنان بچرخد.
آغاز دورههای تخصصی چرخکاری سفال در خانه صنایعدستی مند از همین منظر اهمیت دارد؛ چرا که هر هنرجوی جدیدی که پای چرخ سفالگری مینشیند، میتواند حلقهای تازه در زنجیره انتقال این میراث چندنسلی باشد.
و شاید مهمتر از همه اینکه اگر سفال مند بتواند جایگاه واقعی خود را در بازار گردشگری و صنایعدستی کشور پیدا کند، هر قطعه سفال تولیدشده در این منطقه میتواند علاوه بر ارزش هنری، سفیر کوچکی برای معرفی گناباد باشد.
گردآورنده : اکرم محمدزاده