اواسط شهریورماه برای کشاورزی گناباد، یکی از مقاطع مهم سال است؛ زمانی که بخشی از محصولات باغی شهرستان در حال برداشت و ورود به بازار هستند و همزمان کشاورزان باید خود را برای فصل جدید زراعی آماده کنند. بررسی آخرین گزارشهای منتشرشده نشان میدهد پسته و سماق در مرکز فعالیتهای برداشت قرار دارند، در حالی که زعفران بهعنوان محصول راهبردی منطقه در آستانه آغاز عملیاتهای مربوط به فصل جدید قرار گرفته است. در کنار این ظرفیتها، محدودیت منابع آب، ضرورت تغییر الگوی کشت و تکمیل زنجیره فرآوری، مهمترین چالشهای پیش روی کشاورزی گناباد هستند.
پسته؛ مهمترین محصول اقتصادی باغی گناباد در شهریور
در حال حاضر مهمترین اتفاق کشاورزی گناباد، آغاز و ادامه برداشت پسته است.
بر اساس گزارش منتشرشده از جهاد کشاورزی گناباد، برداشت پسته از ۷ هزار و ۳۲۷ هکتار باغ بارور شهرستان آغاز شده و پیشبینی میشود امسال بیش از ۲۵ هزار تن پسته تر از باغهای منطقه برداشت شود.
سطح کل باغهای پسته گناباد حدود ۸ هزار و ۷۸۰ هکتار اعلام شده که بخشی از آن هنوز به مرحله باروری نرسیده است.
برداشت ارقام زودرس از اوایل شهریور آغاز شده و فرآیند برداشت سایر ارقام تا اواخر مهر ادامه خواهد داشت. ارقام اصلی پسته گناباد شامل بادامی سفید، اکبری، احمدآقایی، کلهقوچی و فندقی است.
این آمار نشان میدهد پسته دیگر صرفاً یکی از محصولات باغی گناباد نیست؛ بلکه به یکی از پایههای اصلی اقتصاد کشاورزی شهرستان تبدیل شده است.
چرا پسته در گناباد اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
یکی از دلایل توسعه پسته در گناباد، سازگاری نسبی این محصول با شرایط خشک منطقه و همچنین ارزش اقتصادی بالای آن است.
در سالهای گذشته کاهش منابع آب زیرزمینی و افت کیفیت آب، کشاورزان را به سمت تغییر الگوی کشت سوق داده است. در این شرایط، توسعه محصولات باغی با ارزش اقتصادی بالاتر و نیاز آبی مدیریتشده، بخشی از راهبرد سازگاری کشاورزی منطقه با کمآبی محسوب میشود.
اما این تغییر به معنای بینیازی پسته از آب نیست. پسته نیز برای حفظ عملکرد اقتصادی باغ، به مدیریت دقیق آبیاری، تغذیه، شوری آب و خاک و کنترل آفات نیاز دارد.
بنابراین توسعه این محصول باید همراه با افزایش بهرهوری مصرف آب باشد، نه صرفاً افزایش سطح باغات.
۱۲ ترمینال ضبط پسته؛ حلقه مهم پس از برداشت
یکی از نقاط قوت امسال، فعال شدن واحدهای فرآوری پسته همزمان با آغاز برداشت است.
بر اساس گزارشهای محلی، ۱۲ ترمینال ضبط پسته در گناباد فعالیت فرآوری محصول را آغاز کردهاند.
اهمیت این واحدها تنها به پوستگیری و فرآوری محصول محدود نمیشود. فرآوری سریع پسته پس از برداشت میتواند در حفظ کیفیت، کاهش فساد، افزایش قابلیت صادرات و ایجاد ارزش افزوده نقش داشته باشد.
از سوی دیگر، فصل برداشت پسته برای شهرستان یک دوره مهم اشتغال فصلی نیز محسوب میشود.
بنابراین میتوان گفت زنجیره پسته گناباد از باغ → برداشت → ترمینال فرآوری → بستهبندی → بازار در حال شکلگیری است؛ هرچند برای افزایش درآمد کشاورزان، حلقههای بازاریابی، برندینگ و صادرات همچنان اهمیت زیادی دارند.
سماق؛ محصول کمآببر با ظرفیت بزرگ اقتصادی
در کنار پسته، شهریورماه برای سماق گناباد نیز ماه مهمی است.
بر اساس گزارش شهریور ۱۴۰۵ جهاد کشاورزی شهرستان، سطح کشت سماق گناباد به حدود یک هزار و ۵۲۰ هکتار رسیده است و برای سال جاری تولید حدود ۴۷۲.۵ تن سماق پیشبینی شده است.
همچنین حدود ۱۱۸ تن پودر سماق میتواند از محصول برداشتشده پس از فرآوری به دست آید.
مناطق کوهپایهای، بهویژه در بخش کاخک، از مهمترین مناطق تولید سماق گناباد هستند.
سماق از نظر کشاورزی برای منطقه اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا با شرایط کمآبی و زمینهای شیبدار سازگاری مناسبی دارد و میتواند بدون رقابت شدید با محصولات پرآببر، بخشی از درآمد روستاییان را تأمین کند.
مشکل اصلی سماق؛ خامفروشی
در حالی که گناباد ظرفیت قابل توجهی در تولید سماق دارد، یک مشکل جدی همچنان پابرجاست: فاصله میان تولید و فرآوری.
در هشتمین جشنواره ملی سماق گناباد اعلام شد که ظرفیت برداشت سماق شهرستان حدود ۵۰۰ تن است، اما تنها حدود ۳۰ تن از این محصول در داخل منطقه فرآوری میشود و بخش عمده محصول به صورت خام یا از طریق واسطهها از شهرستان خارج میشود.
این موضوع از نظر اقتصادی بسیار مهم است.
اگر محصول خام فروخته شود، بخش بزرگی از ارزش افزوده نصیب حلقههای بعدی زنجیره میشود؛ اما فرآوری، بستهبندی، برندینگ و صادرات میتواند سهم تولیدکننده و اقتصاد محلی را افزایش دهد.
گزارشهای اخیر همچنین از برنامه برای صادرات ۱۵ تن محصول فرآوریشده سماق به اروپا خبر دادهاند.
این یعنی سماق گناباد ظرفیت آن را دارد که از یک محصول محلی به یک محصول تجاری و صادراتی با برند منطقهای تبدیل شود.
زعفران؛ شهریور، ماه آمادهسازی «طلای سرخ»
اگرچه در اواسط شهریور هنوز فصل برداشت زعفران فرا نرسیده، اما همین ماه برای محصول زعفران اهمیت زیادی دارد.
زعفران یک محصول پاییزه است و عملیات مرتبط با آمادهسازی مزرعه، مدیریت آبیاری و پیازها در ماههای پیش از گلدهی نقش تعیینکنندهای در عملکرد نهایی دارد.
در گناباد، زعفران سابقه طولانی دارد و از محصولات راهبردی منطقه محسوب میشود. آمارهای موجود در سالهای گذشته سطح کشت این محصول را در حدود چند هزار هکتار نشان دادهاند و بخش قابل توجهی از فعالیت کشاورزان منطقه به این محصول وابسته است.
در سطح استان نیز اهمیت زعفران بسیار بالاست؛ طبق گزارش جهاد کشاورزی خراسان رضوی در سال ۱۴۰۵، این استان حدود ۹۶ هزار و ۹۹۹ هکتار سطح زیرکشت زعفران دارد و سالانه حدود ۲۶۱ تا ۲۸۰ تن زعفران تولید میکند. خراسان رضوی حدود ۶۲ درصد تولید زعفران کشور را در اختیار دارد.
بنابراین عملکرد مزارع گناباد در فصل پیش رو تنها یک موضوع محلی نیست و در زنجیره تولید یکی از مهمترین محصولات صادراتی کشور قرار میگیرد.
آب؛ مهمترین مسئله آینده کشاورزی گناباد
اگر بخواهیم یک عامل را به عنوان مهمترین متغیر آینده کشاورزی گناباد معرفی کنیم، آن عامل بدون تردید آب است.
کشاورزی گناباد طی سالهای گذشته با خشکسالی، کاهش منابع آب زیرزمینی و افت کیفیت آب مواجه بوده است. همین شرایط باعث شده تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کمآببر و دارای ارزش اقتصادی بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
در چنین شرایطی، توسعه محصولاتی مانند سماق و گیاهان دارویی، و مدیریت علمی باغات پسته، میتواند بخشی از پاسخ به بحران آب باشد.
اما تغییر الگوی کشت زمانی موفق خواهد بود که سه موضوع همزمان اتفاق بیفتد:
کاهش مصرف آب، افزایش بهرهوری و افزایش ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب.
به بیان دیگر، هدف نباید فقط تولید بیشتر باشد؛ بلکه باید تولید اقتصادیتر با آب کمتر باشد.
کشاورزی گناباد در حال عبور از الگوی سنتی
بررسی روند سالهای اخیر نشان میدهد کشاورزی گناباد بهتدریج از الگوی سنتی محصولات زراعی به سمت توسعه باغات و محصولات اقتصادیتر حرکت کرده است.
پسته نمونه روشن این تغییر است.
در کنار آن، سماق، عناب و برخی گیاهان دارویی نیز در برنامه تغییر الگوی کشت شهرستان مورد توجه قرار گرفتهاند.
این تغییر البته باید با مطالعات دقیق اقلیمی و آبی انجام شود؛ زیرا هر محصول جدیدی که در منطقه خشک توسعه پیدا کند، در صورت مدیریت نادرست میتواند در آینده خود به فشار بیشتری بر منابع آب تبدیل شود.
از «تولید» به «زنجیره ارزش»؛ نیاز اصلی کشاورزی گناباد
یکی از مهمترین نکاتی که از وضعیت محصولات گناباد در شهریور ۱۴۰۵ میتوان دریافت، این است که آینده کشاورزی شهرستان فقط به افزایش تولید وابسته نیست.
زنجیره ارزش اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
برای مثال در مورد سماق، اگر ۵۰۰ تن محصول تولید شود اما بخش عمده آن خام فروخته شود، ظرفیت واقعی اقتصادی آن هنوز استفاده نشده است.
در مورد پسته نیز تولید محصول تنها مرحله نخست است و فرآوری، درجهبندی، بستهبندی، برندینگ، بازاریابی و صادرات میتواند ارزش اقتصادی محصول را چند برابر کند.
در مورد زعفران نیز همین مسئله صدق میکند؛ محصولی که بخش مهمی از ارزش افزوده آن میتواند در فرآوری، بستهبندی استاندارد و صادرات مستقیم ایجاد شود.
فرصتهای جدید برای روستاهای گناباد
کشاورزی همچنان یکی از پایههای اقتصاد روستایی گناباد است، اما برای جلوگیری از مهاجرت و تقویت اقتصاد روستاها، تولید باید به فعالیتهای مکمل متصل شود.
ایجاد واحدهای فرآوری کوچک، بستهبندی محصولات، برندهای محلی، فروش اینترنتی، گردشگری کشاورزی و صادرات محصولات میتواند درآمد حاصل از تولید را در خود شهرستان نگه دارد.
در همین راستا، مسئولان گناباد در سال جاری از هدایت تسهیلات اشتغالزایی به سمت تکمیل زنجیره ارزش محصولاتی مانند سماق و زیره سیاه خبر دادهاند.
این رویکرد میتواند از خامفروشی جلوگیری کند و سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را نصیب تولیدکنندگان و روستاییان کند.
جمعبندی؛ شهریور، ماه تعیینکننده کشاورزی گناباد
تصویر کشاورزی گناباد در اواسط شهریور ۱۴۰۵ را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
پسته:
در فصل برداشت قرار دارد و با بیش از ۷ هزار هکتار باغ بارور، یکی از مهمترین پایههای اقتصادی کشاورزی شهرستان است.
سماق:
در مرحله برداشت قرار دارد و با سطح کشت حدود ۱۵۲۰ هکتار، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه اقتصاد روستایی و صادرات دارد؛ اما فرآوری داخلی آن هنوز فاصله زیادی با ظرفیت تولید دارد.
زعفران:
در آستانه ورود به فصل پاییز و دوره حساس رشد و گلدهی قرار دارد و مدیریت صحیح مزرعه در هفتههای پیش رو میتواند بر عملکرد محصول اثرگذار باشد.
آب:
همچنان مهمترین محدودیت ساختاری کشاورزی گناباد است و ضرورت حرکت به سمت محصولات کمآببر و افزایش بهرهوری آب را جدیتر میکند.
بازار:
آینده اقتصادی کشاورزی شهرستان بیش از گذشته به فرآوری، بستهبندی، برندینگ، فروش مستقیم و صادرات وابسته است.
در مجموع، کشاورزی گناباد در میانه شهریور ۱۴۰۵ تصویری دوگانه دارد؛ از یک سو فصل برداشت و رونق اقتصادی پسته و سماق را تجربه میکند و از سوی دیگر با چالشهایی مانند کمآبی، خامفروشی و ضرورت تکمیل زنجیره ارزش روبهرو است.
اگر سرمایهگذاری از «تولید بیشتر» به سمت «تولید پایدار، فرآوری، ارزش افزوده و صادرات» هدایت شود، محصولات گناباد میتوانند سهم بسیار بیشتری در اقتصاد شهرستان و حتی بازارهای ملی و خارجی داشته باشند.